به سوى طبرستان و ديلم و شروان و باب الابواب ( دربند ) و بخش « لان » سپس خزر ، سپس رود « اتل » كه بدين دريا ريزد ، سپس به سرزمين غزها مىرسد و از آنجا به آبسكون باز مىگردد . گاهى اين دريا را به نام هر سرزمين در كرانه‌اش خوانند ولى شهرت آن [ 22 ] نزد گذشتگان گرگان است و بطلميوس آن را درياى « ارقانيا » مىخواند و به هيچ دريا پيوند ندارد . ديگر آبها كه در گوشه و كنار جهان گرد آمده ، مردابهائى است كه گاه نيز درياچه خوانده شود مانند درياچهء « افاميه » ، « طبريه » ، « زغر » در سرزمين شام و درياچهء خوارزم و آبسكون نزديك « برسخان » . در نقشهء زيرين چيزهائى نزديك به آنچه گفتم ديده مىشود . نقشهء 2 . معجم البلدان ، چ ع 1 ، ص 22 ، شبيه نقشهء تفهيم بيرونى ، ص 169 با اختلاف . دربارهء سبب شورى آب دريا نيز اختلاف است ، گروهى گويند : [ چون مكث آن به درازا كشيده و آفتاب گرم بر آن تابيده و هوا اجزاى لطيف آن را به خود كشانيده است تلخ و شور شده است . غلظت آب دريا نيز از آن است كه زمين مقدارى از زلال آن را مكيده و دريا باقيماندهء آنست . ] ديگران گفته‌اند كه [ رگه‌هائى در درياها هست كه آب دريا را به تلخى و شورى تغيير مىدهد و برخى ديگر مىپندارند كه آب حل كننده است و از اين رو مزهء هر آب ، از خاك زمينهء آن است . ] دربارهء كوهها نيز اختلاف كرده‌اند . خداوند متعال مىفرمايد : [ وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ - كوه‌ها را در زمين نهاد تا اضطراب و لرزش را از شما برگيرد ( نحل : 16 : 15 و لقمان : 31 : 10 ) ] و نيز گويد : [ أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَ الْجِبالَ أَوْتاداً - آيا زمين را گهوارهء آسايش نساختيم ؟ و كوه‌ها را ميخهاى آن نكرديم ؟ ( نباء : 78 : 6 ، 7 ) . ] از برخى يونانيان نقل است كه [ زمين در آغاز كوچك و لرزان بود و با گذشت روزگار بر كثافت آن افزوده و سنگين‌تر شده است . ]